26-kii bishan Diseembar 2025, Israa’iil waxay si rasmi ah u sheegtay inay “aqoonsatay” gobolka gooni isu taagga ah ee Somaliland oo dhaca Waqooyiga Soomaaliya, iyadoo sidoo kale lagu sheegay in labada dhinac saxiixeen bayaan is-aqoonsi iyo xiriir diblomaasiyadeed (safaarado iyo wakiillo).
Tallaabadan waxay noqotay aqoonsigii ugu horreeyay ee ay si rasmi ah u bixiso dal xubin ka ah Qaramada Midoobay tan iyo markii Somaliland ku dhawaaqday gooni-isu-taagga sanadkii 1991.
Hase yeeshee waxa ku xigsaday diidmo ballaaran oo dunida ka yimid: ururo goboleed iyo kuwo caalami ah—iyo dowlado badan. Waxa ay ku celiyeen mowqifkoodii ahaa in midnimada, madaxbannaanida iyo dhul-midnimada Soomaaliya la ixtiraamo.
Maxaa dhacay marka hore? (Xogta muhiimka ah)
- Israa’iil waxay sheegtay inay u aqoonsatay Somaliland dawladd madax-bannaan, lana bilaabayso xiriir buuxa oo diblomaasiyadeed.
- Warbixinno caalami ah waxay xuseen in Israa’iil arrintan ku xirtay heshiiska “Abraham Accords”, isla markaana ay Somaliland sheegtay inay danaynayso ku biirista jihadaas normalisation-ka.
- Somaliland waa deegaan ku dhawaaqay gooni-isu-taag 1991, kana dhisan hay’ado u gaar ah muddo dheer, balse aan helin aqoonsi caalami ah inta badan.
Sidee bay beesha caalamku uga falcelisay? (Go’aamada iyo bayaanada)
a) Midowga Afrika (AU):
Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika wuxuu si “aan gambasho lahayn” u sheegay in AU diiddan tahay aqoonsi kasta oo Somaliland ah, isagoo ku sababeeyay mabaadi’da AU, gaar ahaan xuduudaha la dhaxlay xilligii xornimada (1964 OAU) iyo ilaalinta midnimada Soomaaliya.
b) Urur goboleedka IGAD:
IGAD waxay ku celisay in Soomaaliya tahay dal xubin ah oo midnimadiisa iyo dhulkiisa si buuxda loo aqoonsan yahay, ayna “aqoonsi keli-talis ah” uga hor imaanayso Axdiga QM, Axdiga AU, iyo heshiiska IGAD.
c) Midowga Yurub (EU):
EU waxay tiri waa in la ixtiraamaa midnimada, madaxbannaanida iyo dhul-midnimada Soomaaliya (iyada oo tixraacaysa Dastuurka Soomaaliya, Axdiga AU iyo Axdiga QM), isla markaana waxay ku boorrisay wada-hadal macno leh oo u dhexeeya maamulka Somaliland iyo Dowladda Federaalka.
d) Ururka dalalka Islaamka OIC + 21 dal:
Bayaan wadajir ah oo ay saxiixeen 21 dal (Carab, Islaam iyo Afrikaan) iyo Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) ayaa si cad u “diiday” aqoonsiga Israa’iil, kuna tilmaamay mid waxyeello ku ah nabadgelyada Geeska Afrika & Badda Cas, isla markaana jebinaya mabaadi’da sharciga caalamiga ah iyo Axdiga Qaramada Midoobay.
e) GCC – Gulf Cooperation Council:
Xoghayaha Guud ee GCC wuxuu sheegay in aqoonsigani yahay “xadgudub cad” oo ka dhan ah madaxbannaanida iyo dhulka midnimada Soomaaliya.
f) Mareykanka:
Warbaahin caalami ah ayaa soo xigatay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Mareykanka oo leh: Mareykanku weli wuxuu aqoonsan yahay midnimada dhulka Soomaaliya, oo ay ku jirto Somaliland.
g) Qaramada Midoobay – UN:
Waxaa la sheegay in Golaha Ammaanka QM lagu wado shir degdeg ah (codsi ka yimid Soomaaliya) si looga doodo aqoonsiga Israa’iil.
Maxaa ka khaldan aqoonsigan?
1) Wuxuu dhaawacayaa mabda’a midnimada dhuleed ee Soomaaliya, wuxuuna abuurayaa “precedent” khatar ah
Haddii dal walba si gooni ah u aqoonsado “qayb” ka go’day dal kale, adduunka wuxuu geli karaa xaalad ay muranada xuduudaha iyo kala-go’a ku fidaan—gaar ahaan Afrika oo AU si adag u difaacdo xuduudihii gumeysiga laga dhaxlay.
2) Wuxuu sii hurin karaa xasarado goboleed iyo amni darro
Ururada iyo dowladaha diiday waxay si toos ah u tilmaameen in tallaabadan ay halis gelin karto nabadgelyada Geeska Afrika iyo Badda Cas.
Marka xasaasiyadaha amni ay taagan yihiin, “aqoonsi” noocan ah wuxuu noqon karaa shidaal lagu huriyo colaado siyaasad iyo kuwo hubeysan.
3) Waa faragelin siyaasadeed oo lagu sii adkeynayo kala-qaybsanaanta Soomaalida
Xalka waara ee khilaafka Muqdisho iyo Hargeysa waa wada-hadal Soomaali leedahay ama hannaan si caalami ah loo aqbalo, ma aha go’aan uu leeyahay dal shisheeye oo hal-dhinac ah. EU xitaa waxay si cad ugu baaqday wada-hadal.
4) Waxay Soomaaliya gelin kartaa loollan awood-dalal dalal shisheeye (proxy politics)
Marka marin-badeedka, dekedaha (sida Berbera) iyo istaraatiijiyadda Badda Cas la xuso, waxaa jirta cabsi ah in aqoonsigu noqdo albaab lagu furo tartan ciidan, saldhigyo, iyo is-bahaysiyo cusub—taas oo aan dan u ahayn shacabka Soomaaliyeed.
4) Maxaa Soomaaliya u bannaan (tallaabooyin siyaasadeed oo macquul ah)
- Diblomaasiyad degdeg ah: Ku adkeyn mowqifka Soomaaliya ee AU, IGAD, EU, OIC, GCC, iyo Golaha Ammaanka—si aqoonsigani u noqdo mid la go’doomiyo.
- Wada-hadal gudaha ah: In la helo hannaan (jadwal + dammaanad) wada-hadal Soomaaliya dhexdeeda ah, si loo yareeyo meel bannaan oo shisheeyuhu ka faa’iideysto.
- Dukumenti sharci & dood qaanuuni ah: Soomaaliya waxay u diyaarin kartaa dood ku saleysan Axdiga QM iyo mabda’a midnimada dhuleed, si ay ugu gudbiso hay’adaha caalamiga ah.
- Xasilinta siyaasadda iyo maamul-wanaagga: Xoogga ugu weyn ee difaaca midnimada waa dowlad shaqaynaysa: adeegyo, amni, iyo kalsooni siyaasadeed.
Aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland ma aha oo keliya arrin Soomaaliya u gaar ah; waa tijaabo caalami ah oo ku saabsan sida loo ixtiraamo midnimada dhuleed ee dalalka, loogana fogaado tallaabo khatar ah. Falcelinta AU, IGAD, EU, OIC, GCC iyo dalal badan waxay muujinaysaa hal farriin oo ah “Somalia waa dal mideysan oo dhulkiisa la ixtiraamo, xal kastana waa inuu ka yimaadaa wada-hadal iyo hannaan sharci ah”—not go’aan hal dhinac ah.
By Yusuf Shuqale