W.Q. Yusuf Shuqale
Bangiyada Soomaaliya waxa ay door muhiim ah ka ciyaaraan horumarinta dhaqaalaha, hayeeshee weli waxaa jira caqabado waaweyn oo ka hor istaagaya inay si buuxda uga qayb qaataan koboca dhaqaalaha dalka. Inkasta oo Soomaaliya ay horumar ka samaysay dhinaca adeegyada maaliyadeed, gaar ahaan mobile money, haddana nidaamka bangiyada wali waa mid aan si fiican u dhisneyn marka la barbar dhigo dalalka kale ee Afrika. Qoraalkan waxa uu falanqaynayaa waxyaabaha muhiimka ah ee bangiyada Soomaaliyeed ka maqan iyo sida ay u saameeyaan horumarka dhaqaale.
Mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee bangiyada Soomaaliya waa nidaamka sharci iyo kormeer ee wali kobcaya. Bangiga Dhexe ee Soomaaliya ayaa ku dadaalaya hagaajinta nidaamka maaliyadeed, balse awoodda kormeerka iyo hirgelinta sharciyada wali waa kuwo xaddidan (IMF, 2023). Tani waxay keeneysaa in bangiyada qaarkood aysan si buuxda u raacin xeerarka caalamiga ah, taas oo dhaawici karta kalsoonida shacabka iyo maalgeliyayaasha.
Dalalka badan ee dhinacyadaas ka horumaray waxay leeyihiin hay’ado adag oo si joogto ah u kormeera bangiyada, halka Soomaaliya ay wali ku jirto marxalad dib-u-dhis ah. Sidaa darteed, xoojinta nidaamka sharciyeynta iyo kor u qaadista awoodda Bangiga Dhexe waa tallaabo lama huraan ah.
Bangiyada Soomaaliyeed si weyn uguma dhiirradaan bixinta amaahda, gaar ahaan ganacsiyada yaryar iyo kuwa dhexdhexaadka ah (SMEs). Sida ay muujisay International Finance Corporation, farqiga u dhexeeya baahida amaahda iyo waxa la heli karo ee SMEs ee dalalka soo koraya waa mid aad u weyn (IFC, 2017).
Sababaha ugu waaweyn waxaa ka mid ah:
- Nidaam credit history (taariikh amaah) oo aan jirin
- Dammaanad la’aan
- Khatar sare oo la xiriirta suuqa
Tan waxa ay si toos ah u saameyneysaa koboca ganacsiyada, maadaama ganacsiyada yaryar aysan helin maalgelin ay ku ballaariyaan hawlahooda.
Soomaaliya waa mid ka mid ah dalalka ugu horreeya adduunka ee adeegyada mobile money, sida EVC Plus, ay si weyn u isticmaalaan shacabka. Sida ay sheegtay GSMA, adeegyada mobile money ayaa noqday laf-dhabarta dhaqaalaha Soomaaliya (GSMA, 2020).
Si kastaba ha ahaatee, tani waxay muujinaysaa dhibaato kale oo muujineysa in Bangiyadu aysan aheyn kuwa hormuud ka ah adeegyada lacag-bixinta
Shacabka badankood waxay isticmaalaan adeegyada shirkadaha isgaarsiinta halkii ay isticmaali lahaayeen bangiyada. Tani waxay muujinaysaa in bangiyadu ay ka gaabiyeen hal-abuurka iyo adeegyada casriga ah.
Inkasta oo mobile money uu kordhiyay helitaanka adeegyada maaliyadeed, haddana bangiyada si buuxda uma gaarsiisna bulshada, gaar ahaan dadka ku nool miyiga. Sida uu sheegay World Bank, boqolkiiba 80 – 85 oo ka mid ah shacabka Soomaaliyeed wali ma laha xisaab bangi (World Bank, 2022).
Arrimaha sababayana waxaa ka mid:
- La’aanta laamo bangi oo ku filan
- Wacyigelin la’aan
- Kalsooni darro
Tani waxay ka dhigan tahay in bangiyada aysan weli kaalin buuxda ka qaadan horumarinta dhaqaale ee guud ahaan dalka.
Kalsoonida shacabka ee bangiyada waa arrin muhiim ah oo wali daciif ah. Taariikhda burburka dowladeed iyo nidaam la’aantii hore ayaa saamayn ku yeeshay sida dadka u arkaan hay’adaha maaliyadeed. Sida ay tilmaamayso Transparency International, waddamada leh nidaamyo daciif ah waxa ay la kulmaan caqabado la xiriira kalsoonida iyo maamul wanaagga (Transparency International, 2023).
Waxyaabaha dhaca marka kalsooni la’aan jirto waxaa ka mid ah in dadku ay door bidaan lacag caddaan ah ama mobile money halkii ay bangiyada adeegsan lahaayeen.
Bangiyada Soomaaliyeed waxay leeyihiin fursad weyn oo ay kaga qayb qaadan karaan horumarinta dhaqaalaha dalka, balse waxaa ka maqan arrimo muhiim ah sida nidaam sharci oo adag, adeegyo amaah oo ballaaran, hal-abuur tiknoolajiyadeed, iyo kalsooni bulsho. Haddii arrimahan la hagaajiyo, bangiyada waxay noqon karaan tiir muhiim ah oo kobciya ganacsiga, shaqo abuurka, iyo horumarka guud ee Soomaaliya.
Talooyin (Recommendations)
Si loo xalliyo caqabadahan, waxaa muhiim ah in:
- La xoojiyo awoodda Bangiga Dhexe
- La sameeyo nidaam credit oo rasmi ah
- Bangiyada ay maalgashadaan tiknoolajiyada
- La kordhiyo wacyigelinta bulshada
- La dhiso kalsoonida hay’adaha
W.Q. Yusuf Shuqale
Tixraacyo (References)
International Finance Corporation (IFC). (2017). MSME finance gap: Assessment of the shortfalls and opportunities in financing micro, small and medium enterprises in emerging markets. https://www.ifc.org
International Monetary Fund (IMF). (2023). Somalia country report. https://www.imf.org
GSMA. (2020). Mobile money in Somalia. https://www.gsma.com
Transparency International. (2023). Corruption perceptions index. https://www.transparency.org
World Bank. (2022). Somalia economic update. https://www.worldbank.org
