Kalsoonida shacabka waa saldhigga dowladnimo kasta. Marka kalsoonidu jirto, dadku waa ay aqbalaan hoggaanka, canshuurtuna waa ay bixiyaan, sharciyadna way ixtiraamaan. Marka ay luntose, xitaa dowlad awood leh way ku adkaanaysaa inay shaqeyso. Soomaaliya, kalsooni-dhiska siyaasadeed waa arrin aad u xasaasi ah, sababtoo ah taariikh dheer oo burbur dowladnimo, dagaal sokeeye, musuq iyo khilaaf siyaasadeed ayaa dhaawacay xiriirka u dhexeeya bulshada iyo hoggaanka.
Su’aasha muhiimka ahi waa: sidee ayuu qofka siyaasigu dib ugu dhisi karaa kalsoonida shacabka Soomaaliyeed?
Waxaan ku soo ururiyey dhowr qodob:
1. Daahfurnaan iyo isla-xisaabtan
Tallaabada ugu horreysa ee kalsooni lagu dhiso waa daahfurnaan. Shacabka Soomaaliyeed waxay si gaar ah ugu nugul yihiin shakiga ku saabsan sida hantida dadweynaha loo maamulo. Sida ay muujinayso Corruption Perceptions Index (CPI) ee Transparency International, Soomaaliya weli waxa ay ka mid tahay dalalka ugu hooseeya dunida marka la eego dareenka musuqmaasuqa. Tani ma aha oo kaliya tiro; waa fariin muujinaysa in shacabka ay ka shaki qabaan nidaamka.
Siyaasiga kalsooni doonaya waa inuu:
- si cad u shaaciyaa miisaaniyadda iyo qandaraasyada waaweyn,
- oggolaadaa kormeer madax-bannaan,
- isla markaana aqbalaa isla-xisaabtan xitaa marka ay ku adkaato dhinac siyaasadeed.
Marka ficil lagugu arko, hadalkaaduna miisaan culus ayuu yeeshaa.
2. Adeeg la taaban karo
Sooyaalka Soomaaliya waxa uu muujinayaa in dadku kalsooni siiyaan cidda dhibaatooyinkooda wax ka qabata, xitaa haddii aysan lahayn awood siyaasadeed rasmi ah. Intii lagu jiray burburkii dowladnimo (1991 ka dib), ganacsatada, culimada, iyo hoggaanka bulshada ayaa buuxiyay booska dowladdu ka maqneyd.
Siyaasiga maanta jooga haddii uu rabo kalsooni:
- waa inuu diiradda saaraa adeegyada aasaasiga ah sida amniga, biyaha, caafimaadka iyo waxbarashada,
- waa inuu bilaabaa mashaariic yaryar oo degdeg ah oo natiijo laga dareemo,
- halkii uu ka bixin lahaa ballan-qaadyo waaweyn oo muddo dheer ah.
Bangiga Adduunka wuxuu si joogto ah u caddeeyay in adeeg bixinta iyo maamul-maaliyadeed hufan ay si toos ah ula xiriiraan kalsoonida dadweynaha iyo dowlad-dhisidda.
3. Caddaalad la aamini karo iyo sharci shaqeeya
Haddii qofku dareemo in caddaaladdu ku xiran tahay qabiil, awood ama lacag, wax kalsooni ah oo dhalan karaa ma jirto. Soomaaliya, gaar ahaan meelaha ka baxsan caasimadda, helitaanka garsoor iyo boolis la isku halayn karo waa mid xaddidan.
UNDP waxay tilmaantaa in hay’adaha sharci fulinta ee daciifka ah ay hoos u dhigaan kalsoonida shacabka, isla markaana kordhiyaan isku-hallaynta nidaamyo aan rasmi ahayn.
Siyaasiga kalsooni dhisaya waa inuu:
- xoojiyo madax-bannaanida garsoorka,
- taageeraa tababarka iyo kormeerka booliska,
- hubiyaa in qof walba uu sharci hortiisa u siman yahay.
4. Siyaasad loo dhan yahay iyo ka-qaybgal bulsho
Soomaaliya waa bulsho kala duwan: qabiil, deegaan, dhalinyaro, haween, barakacayaal iyo ganacsato. Siyaasad ku dhisan hal dhinac ama koox keliya waxay dhalisaa shaki iyo kala fogaansho.
Siyaasiga kalsooni dhisaya waa inuu:
- abuuraa goleyaal latashi oo joogto ah,
- hubiyaa in awoodda iyo kheyraadka si cadaalad ah loo qaybsado,
- isla markaana khilaafaadka ku xalliyo wadahadal iyo heshiis siyaasadeed.
Tusaale ahaan, tijaabooyinka doorashooyinka qof-iyo-codka ee heer maxalli ah waxay kalsooni abuuri karaan kaliya haddii ay noqdaan kuwo loo dhan yahay, hufan, isla markaana amni ahaan sugan.
5. Daacadnimo iyo run sheegid
Ugu dambayn, kalsooni ma dhalato haddii hadalka iyo ficilku is khilaafaan. Shacabka Soomaaliyeed waxay la kulmeen ballan-qaadyo badan oo aan rumoobin. Sidaas darteed.
Siyaasiga guuleysta waa kan:
- ballan yar qaada, balse fulin badan keena,
- si joogto ah ula wadaaga shacabka waxa qabsoomay iyo waxa caqabad noqday,
- aqbala qaladka, kana shaqeeya saxiddiisa.
Kalsoonida shacabka laguma dhiso hal hadal ama hal doorasho. Waa geeddi-socod u baahan daahfurnaan, adeeg la taaban karo, caddaalad, ka-qaybgal bulsho iyo daacadnimo. Soomaaliya, halka ay taariikh adag ka jirto, haddana waxaa jira fursad ay siyaasiyiintu dib ugu dhisi karaan kalsoonida shacabka—haddii ay doortaan ficil, halkii ay ka dooran lahaayeen hadal keliya.
References:
- Transparency International – Corruption Perceptions Index 2024
- World Bank – Somalia Financial Governance Reports
- UNDP – Governance and Rule of Law in Somalia
- Afrobarometer – Public Trust in African Institutions
By Yusuf Shuqale